16 संचार: भाषा, अधिगम और मस्तिष्क का रहस्य

यह एक विस्तृत ब्रीफिंग दस्तावेज़ है जो दिए गए स्रोतों से मुख्य विषयों, विचारों और महत्वपूर्ण तथ्यों की समीक्षा करता है:

ब्रीफिंग दस्तावेज़: संचार और भाषा की प्रकृति

परिचय: यह दस्तावेज़ डॉ. सुधींद्र एस.जी. के "Behavioural Genetics" के एपिसोड 16, "Communication Languages" से प्राप्त जानकारी का गहन विश्लेषण प्रस्तुत करता है। यह भाषा की प्रकृति, मनुष्यों और अन्य प्रजातियों में इसके अधिग्रहण, मस्तिष्क में इसके स्थानीयकरण और भाषा व विचार के बीच जटिल संबंधों पर प्रकाश डालता है।

मुख्य विषय और विचार:

1. भाषा की परिभाषा और अन्य प्रजातियों में संचार:

• पारंपरिक मानव-केंद्रित परिभाषा: परंपरागत रूप से, भाषा को "बोले गए, लिखित या हस्ताक्षरित शब्दों के एक समूह और अर्थ संप्रेषित करने के तरीके" के रूप में परिभाषित किया गया है। यह परिभाषा अक्सर जटिल व्याकरण को शामिल करके मनुष्यों को अन्य जानवरों से अलग करती है।
• विस्तारित परिभाषा: डॉ. सुधींद्र एक व्यापक परिभाषा प्रस्तुत करते हैं: "यदि भाषा प्रतीकों के एक सार्थक अनुक्रम के माध्यम से संवाद करने की क्षमता है," तो वानर जैसी प्रजातियाँ भी इस क्लब में शामिल हो सकती हैं।
• कान्ज़ी (Kanzi) का उदाहरण: कानज़ी नामक चिंपांज़ी का मामला इस विस्तार का एक महत्वपूर्ण उदाहरण है। 1981 में गोद लिए गए कानज़ी ने अपनी माँ के पाठों को देखकर अनायास ही भाषा सीख ली। उसने सहज रूप से व्याकरण, वाक्य-विन्यास और अर्थ की एक प्रारंभिक समझ प्रदर्शित की। यह एक "बहुत बड़ी बात" थी क्योंकि कानज़ी, एक गैर-मानव, "अवलोकन के माध्यम से अनायास भाषा प्राप्त करने वाला पहला वानर" था और उसने व्याकरण की एक मौलिक समझ दिखाई। यह मनुष्यों की इस धारणा को चुनौती देता है कि भाषा ही हमें अन्य जानवरों से अलग करती है।
• कान्ज़ी का महत्व: कानज़ी का जीवन, जिसका 18 मार्च 2025 को 44 वर्ष की आयु में निधन हो गया, ने "सीखने और संचार के बारे में मानवीय धारणा को बदल दिया।"

2. भाषा की मूलभूत संरचना:

• तीन बिल्डिंग ब्लॉक्स: डॉ. सुधींद्र के अनुसार, लगभग 7,000 विभिन्न मानवीय भाषाएँ, चाहे वे कितनी भी अलग क्यों न लगें, तीन बुनियादी बिल्डिंग ब्लॉक्स में टूट सकती हैं:
• ध्वनिग्राम (Phonemes): ये सबसे छोटी, विशिष्ट ध्वनि इकाइयाँ हैं, जैसे "अ", "ट", "च", "श"। अंग्रेजी में लगभग 40 ध्वनिग्राम का उपयोग होता है।
• रूपग्राम (Morphemes): ये अर्थ रखने वाली सबसे छोटी इकाइयाँ हैं। ये शब्द हो सकते हैं या शब्दों के हिस्से (जैसे उपसर्ग या प्रत्यय)। उदाहरण के लिए, "स्पीच" शब्द एक रूपग्राम है जिसमें चार ध्वनिग्राम ("स," "प," "ईई," "च") शामिल हैं।
• व्याकरण (Grammar): यह भाषा के नियमों की प्रणाली है जो रूपग्रामों को व्यवस्थित करके हमें वह कहने की अनुमति देती है जो हम कहना चाहते हैं। "अंग्रेजी के वे 40 ध्वनिग्राम हमें 100,000 से अधिक रूपग्राम देते हैं जो ऑक्सफ़ोर्ड इंग्लिश डिक्शनरी के 616,000 से अधिक शब्दों का उत्पादन करते हैं, जिन्हें असीमित संख्या में वाक्यों, पैराग्राफों, वू-टैंग गीतों या शेक्सपियर के नाटकों में व्यवस्थित किया जा सकता है।"

3. भाषा अधिग्रहण के चरण:

• शुरुआती पहचान (4 महीने): शिशु 4 महीने की उम्र में भाषण में अंतर पहचान सकते हैं और होंठ पढ़ना शुरू कर सकते हैं।
• ग्रहणशील भाषा (Receptive Language): इसी उम्र में, ग्रहणशील भाषा की शुरुआत होती है, "यानी जो कुछ भी हमसे और हमारे बारे में कहा जा रहा है उसे समझने की क्षमता।"
• बड़बड़ाना (Babbling - 4 महीने से): लगभग 4 महीने से, शिशु बड़बड़ाना शुरू करते हैं। यह वयस्क भाषण की नकल नहीं है और इसमें कई भाषाओं की ध्वनियाँ शामिल होती हैं। बहरे बच्चे भी 10 महीने की उम्र तक अपने हाथों से बड़बड़ाना शुरू कर देते हैं।
• ध्वनि भेद का नुकसान: अन्य भाषाओं के संपर्क के बिना, एक बच्चा अपनी घरेलू भाषा का हिस्सा न होने वाली विशिष्ट ध्वनियों को सुनने और बनाने की क्षमता खो देगा।
• एक-शब्द चरण (1 वर्ष): अपने पहले जन्मदिन के आसपास, अधिकांश बच्चे एक-शब्द चरण में प्रवेश करते हैं, यह समझते हुए कि ध्वनियों का विशिष्ट अर्थ होता है।
• शब्द सीखने में उछाल (18 महीने): लगभग 18 महीने तक, नए शब्द सीखने की क्षमता प्रति सप्ताह एक से बढ़कर प्रति दिन एक हो जाती है।
• दो-शब्द कथन (2 वर्ष): 2 साल तक, बच्चे दो-शब्द वाक्यों में बोलना शुरू कर देते हैं, जिसे "टेलीग्राफिक स्पीच" कहा जाता है (जैसे "जूस चाहिए," "पेंट नहीं")। ये वाक्य भाषा के व्याकरण के नियमों का पालन करते हैं।
• पूर्ण वाक्य: अंततः, बच्चे लंबी वाक्यांशों और पूर्ण वाक्यों में बोलने लगते हैं।

4. भाषा अधिग्रहण के सिद्धांत:

• बी.एफ. स्किनर और व्यवहारवाद: डॉ. सुधींद्र बी.एफ. स्किनर के सिद्धांतों पर चर्चा करते हैं, जो मानते थे कि भाषा "सहयोगी सिद्धांतों और क्रियाप्रसूत अनुबंधन (operant conditioning) का एक उत्पाद" थी। स्किनर के मॉडल में, सुदृढीकरण (reinforcement) के माध्यम से शब्दों को अर्थों से जोड़ा जाता है (उदाहरण के लिए, "मममम" कहने पर दूध मिलना)।
• नोआम चॉम्स्की और जन्मजात शिक्षा: डॉ. सुधींद्र चॉम्स्की के दर्शन का भी शोध करते हैं, जिन्होंने तर्क दिया कि केवल अनुबंधन के माध्यम से बच्चे अपनी पूरी भाषाई क्षमता तक नहीं पहुंच पाएंगे। चॉम्स्की के सिद्धांतों के आधार पर, डॉ. सुधींद्र ने "जन्मजात शिक्षा" और "सर्वव्यापी व्याकरणिक श्रेणियों" का विचार प्रस्तावित किया।
• सार्वभौमिक व्याकरण (Universal Grammar): डॉ. सुधींद्र का "सार्वभौमिक व्याकरण" सिद्धांत मानता है कि सभी मानवीय भाषाओं में संज्ञा, क्रिया और विशेषण होते हैं, और मनुष्य "भाषा प्राप्त करने की जन्मजात क्षमता" के साथ पैदा होते हैं, जिसमें व्याकरणिक नियम सीखने की आनुवंशिक प्रवृत्ति भी शामिल है। "हम पहले दिन से ही इसके लिए हार्डवायर्ड हैं।"
• निष्कर्ष: अंततः, भाषा अधिग्रहण के बारे में अभी भी अनिश्चितता है, लेकिन विकासात्मक शोध और अन्य प्रजातियों के अध्ययन से पता चलता है कि "कम से कम इसका कुछ हिस्सा जन्मजात है, जबकि सीखने और संपर्क की भूमिका भी महत्वपूर्ण है।"

5. मस्तिष्क में भाषा का स्थानीयकरण और वाचाघात (Aphasia):

• कार्य का स्थानीयकरण: मस्तिष्क में कार्य का स्थानीयकरण भाषा के कुछ पहलुओं के लिए सत्य है।
• ब्रोका का क्षेत्र (Broca's Area): यह मस्तिष्क के बाएँ ललाट लोब में स्थित है और "भाषण के उत्पादन" से संबंधित है। इस क्षेत्र में चोट लगने से व्यक्ति भाषण को समझ सकता है लेकिन बोलने में संघर्ष कर सकता है, हालांकि वह अभी भी गा सकता है।
• वर्निके का क्षेत्र (Wernicke's Area): यह बाएँ टेम्पोरल लोब में स्थित है और "भाषा की अभिव्यक्ति और समझ" में शामिल है। इस क्षेत्र को नुकसान होने पर, व्यक्ति बोल तो पाएगा, लेकिन उसकी भाषा "कोई अर्थ नहीं रखेगी," जैसे कि "यह दो पिज्जा था मैंने बैंगनी भाई को टेलीविजन पर बुलाया।"
• वाचाघात (Aphasia): यह भाषा की एक न्यूरोलॉजिकल हानि है जो चोट, स्ट्रोक, ट्यूमर या मनोभ्रंश के कारण हो सकती है। वाचाघात के विभिन्न प्रकार होते हैं, जो बोलने, पढ़ने, लिखने या गाने की क्षमता को प्रभावित कर सकते हैं।

6. विचार और भाषा का संबंध:

• वाचाघात और मस्तिष्क की अन्य चोटें हमें याद दिलाती हैं कि "विचार और भाषा दोनों अलग-अलग और जटिल रूप से आपस में जुड़े हुए हैं।"
• यह कहना मुश्किल है कि गैर-मौखिक विचार पहले आते हैं और फिर हम उन्हें नाम देने के लिए शब्दों के बारे में सोचते हैं, या यदि "हमारे विचार भाषा में पैदा होते हैं।"
• भाषा अक्सर हमारे विचारों को आकार देती है, और "आपकी सोच वास्तव में इस बात से प्रभावित हो सकती है कि आप किस भाषा का उपयोग कर रहे हैं।"
• यदि भाषा की परिभाषा को अन्य प्रजातियों तक बढ़ाया जाए, तो कानज़ी की आलू मांगने की क्षमता उसके विचारों को कैसे प्रभावित कर सकती है, और वह सोच उसकी भाषा की प्रगति और पहचान को कैसे प्रभावित कर सकती है?

निष्कर्ष: डॉ. सुधींद्र एस.जी. का यह एपिसोड भाषा की जटिलता, इसके अधिग्रहण के सार्वभौमिक पैटर्न और मस्तिष्क में इसके गहरी जड़ें जमाए हुए होने पर प्रकाश डालता है। कानज़ी का उदाहरण मनुष्य-केंद्रित भाषा की धारणा को चुनौती देता है, जबकि ध्वनिग्राम, रूपग्राम और व्याकरण के निर्माण खंड भाषा की अंतर्निहित संरचना को प्रकट करते हैं। भाषा अधिग्रहण पर конкуर्टिंग सिद्धांत (स्किनर बनाम चॉम्स्की) इस बात पर बहस को उजागर करते हैं कि क्या भाषा मुख्य रूप से सीखी जाती है या जन्मजात है, जिसमें शोध अब दोनों कारकों के महत्व की ओर इशारा करता है। मस्तिष्क के क्षेत्रों, जैसे ब्रोका और वर्निके के क्षेत्रों, और वाचाघात जैसी स्थितियों का अध्ययन भाषा और विचार के बीच अटूट संबंध को और मजबूत करता है। यह सब हमें इस बात पर विचार करने के लिए प्रेरित करता है कि हमारी भाषा हमारी दुनिया की धारणा और हमारी पहचान को कैसे आकार देती है।

 

15 ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಧಾರಗಳು: ನಮ್ಮ ಚಿಂತನೆಯ ಒಳನೋಟಗಳು

ಡಾ. ಸುಧೀಂದ್ರ ಎಸ್.ಜಿ. ಅವರ "ಬಿಹೇವಿಯರಲ್ ಜೆನೆಟಿಕ್ಸ್ - ಸಂಚಿಕೆ 15 - ಅರಿವು" ಸಂಶೋಧನಾ ಪ್ರಬಂಧದಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳು ಮತ್ತು ಆಲೋಚನೆಗಳ ಕುರಿತಾದ ವಿವರವಾದ ಸಾರಾಂಶ ಇಲ್ಲಿದೆ:

ಡಾ. ಸುಧೀಂದ್ರ ಎಸ್.ಜಿ. ಅವರ ಅರಿವಿನ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಅವಲೋಕನ:

ಡಾ. ಸುಧೀಂದ್ರ ಎಸ್.ಜಿ. ಅವರ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಪ್ರಕಾರ, "ಅರಿವು" ಎನ್ನುವುದು ಕೇವಲ ಯೋಚಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಒಗಟುಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಇದು "ತಿಳಿಯುವಿಕೆ, ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ, ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ, ಸಂವಹನ, ಮತ್ತು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಕಲಿಯುವಿಕೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ." ನಮ್ಮ ಮೆದುಳು ಅದ್ಭುತವಾಗಿದ್ದರೂ, ನಾವು ಈ ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ "ಅತ್ಯಂತ ಕೆಟ್ಟವರಾಗಿರಬಹುದು" ಎಂದು ಡಾ. ಸುಧೀಂದ್ರ ಎಸ್.ಜಿ. ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದೆ, ಅರಿವು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ನಂತೆ ತಾರ್ಕಿಕವಾಗಿ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅವರ ಸಂಶೋಧನೆ ನಮ್ಮ ಮೆದುಳು "ಗಣಿತಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲದು, ಮತ್ತು ಅದು ಮಾಡುವ ಕೆಲಸಗಳು ಯಾವಾಗಲೂ ತಾರ್ಕಿಕವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ" ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅರಿವು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಹೇಗೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ:

"ಅರಿವು ನಮ್ಮನ್ನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಮಾನವರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ" ಎಂದು ಅನೇಕ ತಜ್ಞರು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಮ್ಮ "ಆದ್ಯತೆಗಳು, ಪೂರ್ವಾಗ್ರಹಗಳು, ಭಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಪ್ರಜ್ಞೆಗಳು" ನಮ್ಮನ್ನು ವೈಯಕ್ತಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅರಿವಿನ ಕೆಲವು ಪುರಾವೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದರೂ (ಚಿಂಪಾಂಜಿಗಳು ಮತ್ತು ಗೊರಿಲ್ಲಾಗಳು ಒಳನೋಟ ಮತ್ತು ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ; ಕಾಗೆಗಳು ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ; ಆನೆಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಕಲಿಸುತ್ತವೆ), ಮನುಷ್ಯರ ಅರಿವಿನ ಶಕ್ತಿ "ಒಂದು ವರ ಮತ್ತು ಶಾಪ ಎರಡೂ ಆಗಿರಬಹುದು" ಎಂದು ಡಾ. ಸುಧೀಂದ್ರ ಎಸ್.ಜಿ. ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಪ್ಪಾಗಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ನಾವು ಪ್ರತಿಭೆ ಮತ್ತು ಒಳನೋಟಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವಷ್ಟೇ, ನಾವು "ಅತಾರ್ಕಿಕ ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ತಪ್ಪು ಅಂತಃಪ್ರಜ್ಞೆಗೆ" ಒಳಗಾಗುತ್ತೇವೆ.

ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು ಮತ್ತು ಮೂಲರೂಪಗಳು:

ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅರಿವು ಬಳಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು "ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವುದು - ಇದೇ ರೀತಿಯ ವಸ್ತುಗಳು, ಜನರು, ಆಲೋಚನೆಗಳು ಅಥವಾ ಘಟನೆಗಳ ಮಾನಸಿಕ ಗುಂಪುಗಳು." ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು ನಮ್ಮ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಸರಳಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಡಾ. ಸುಧೀಂದ್ರ ಎಸ್.ಜಿ. ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ "ಬಿರಿಯಾನಿ" ಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ; ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳಿಲ್ಲದೆ, "ಅಲುಗಾಡಿಸು" ಅಥವಾ "ಬಿರಿಯಾನಿ" ಯ ಯಾವುದೇ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳಿಲ್ಲದೆ, "ಯಾರೂ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ."

ನಾವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "ಮೂಲರೂಪಗಳನ್ನು" ರೂಪಿಸುವ ಮೂಲಕ ನಮ್ಮ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಸಂಘಟಿಸುತ್ತೇವೆ - ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿಷಯದ ಮಾನಸಿಕ ಚಿತ್ರಗಳು ಅಥವಾ ಉದಾಹರಣೆಗಳು. "ಪಕ್ಷಿ" ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ, ಕಾಗೆಯ ಆಕಾರವು ಪೆಂಗ್ವಿನ್ ಅಥವಾ ಕೋಳಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷಿ ಮೂಲರೂಪಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು ಮತ್ತು ಮೂಲರೂಪಗಳು "ನಮ್ಮ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ವೇಗಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವು ನಮ್ಮ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಬಹುದು, ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಮೂಲರೂಪಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗದ ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ನೋಡಿದರೆ ಪೂರ್ವಾಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು." ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಮಹಿಳಾ ಸೈನಿಕನ ದೃಷ್ಟಿ ಕೆಲವು ಜನರಿಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿರಬಹುದು ಏಕೆಂದರೆ "ಸೈನ್ಯ" ಮತ್ತು "ಮಹಿಳೆ" ಯ ಮೂಲರೂಪಗಳು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿಲ್ಲ. ಡಾ. ಸುಧೀಂದ್ರ ಎಸ್.ಜಿ. "ವಿಕಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಲು ನಿಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ತೆರೆದಿಡುವುದು ಮುಖ್ಯ" ಎಂದು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸಮಸ್ಯೆ-ಪರಿಹಾರ ತಂತ್ರಗಳು:

ನಮ್ಮ ಅರಿವು ನಮಗೆ ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿಯಾಗುವ ಪ್ರಮುಖ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು "ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವ" ನಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ನಾವು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತೇವೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವೇಗವನ್ನು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಿಖರತೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತೇವೆ:

• ಪ್ರಯತ್ನ ಮತ್ತು ದೋಷ (Trial and Error): "ನೀವು ಏನನ್ನಾದರೂ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತೀರಿ ಮತ್ತು ಅದು ಕೆಲಸ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿ, ಮತ್ತು ಏನಾದರೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವರೆಗೆ ಅದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿ." ಇದು ನಿಧಾನ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
• ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ಗಳು (Algorithms): "ತಾರ್ಕಿಕ, ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ, ಹಂತ-ಹಂತದ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳು ಅಂತಿಮ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಖಾತರಿಪಡಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೂ ಅವು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ನಿಧಾನವಾಗಿರಬಹುದು."
• ಹ್ಯೂರಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ (Heuristics): ಇವು "ಮಾನಸಿಕ ಶಾರ್ಟ್‌ಕಟ್‌ಗಳು - ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಪರಿಹರಿಸಲು ನಮಗೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಸರಳ ತಂತ್ರಗಳು, ಆದರೂ ಅವು ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದೋಷಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತವೆ." ಕೆಚಪ್ ಬಾಟಲಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ: ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್ ಪ್ರತಿ ಶೆಲ್ಫ್ ಅನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು, ಆದರೆ ಹ್ಯೂರಿಸ್ಟಿಕ್ ಫಾಸ್ಟ್ ಫುಡ್ ಅಥವಾ ಕಾಂಡಿಮೆಂಟ್ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು.
• ಒಳನೋಟ (Insight): ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ, ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸುವಾಗ "ಹಠಾತ್ ಒಳನೋಟದ ಮಿಂಚು" ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುತ್ತದೆ. ನರವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಈ "ಹಠಾತ್, ಸಂತೋಷದ ಮೆದುಳಿನ ಮಿಂಚನ್ನು" ನ್ಯೂರೋಇಮೇಜಿಂಗ್ ಪರದೆಗಳಲ್ಲಿ ವೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಬಲಭಾಗದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಲೋಬ್‌ನಲ್ಲಿ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಸ್ಫೋಟದೊಂದಿಗೆ (ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ).

ಅರಿವಿನ ಪಕ್ಷಪಾತಗಳು ಮತ್ತು ತಪ್ಪುಗಳು:

ನಮ್ಮ ಅರಿವು "ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾಗಿ ತಪ್ಪುದಾರಿಗೆಳೆಯಬಹುದು." ಡಾ. ಸುಧೀಂದ್ರ ಎಸ್.ಜಿ. ಅವರು ಹಲವಾರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಅರಿವಿನ ಪಕ್ಷಪಾತಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ:

• ದೃಢೀಕರಣ ಪಕ್ಷಪಾತ (Confirmation Bias): ನಮ್ಮ ಆಲೋಚನೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವ ಪುರಾವೆಗಳನ್ನು ನಾವು ಹುಡುಕುತ್ತೇವೆ ಮತ್ತು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತೇವೆ, ಆದರೆ "ವಿರೋಧಾಭಾಸದ ಪುರಾವೆಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಅಥವಾ ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಲು ನಾವು ಹೆಚ್ಚು ಸಾಧ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ." ಇದು ನಮ್ಮ "ಅತಿಯಾದ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ" ಹೋಲುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ನಾವು ಸರಿಯಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತೇವೆ.
• ನಂಬಿಕೆಯ ನಿರಂತರತೆ (Belief Perseverance): ದೃಢೀಕರಣ ಪಕ್ಷಪಾತವು ಪ್ರಬಲವಾದಾಗ, "ಸ್ಪಷ್ಟ ಪುರಾವೆಗಳಿದ್ದರೂ ನಾವು ನಮ್ಮ ಆರಂಭಿಕ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು." ಭೂಮಿಯು ಸಮತಟ್ಟಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಂಬುವವರ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
• ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಸ್ಥಿರತೆ (Functional Fixedness): ನಾವು "ಹೊಸ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಅಸಮರ್ಥರಾಗುತ್ತೇವೆ." ಬದಲಿಗೆ, ನಾವು "ಒಂದೇ ಮಾನಸಿಕ ಸೆಟ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತೇವೆ," ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅದು ಹಿಂದೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದರೆ. ಸುತ್ತಮುತ್ತಲೂ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳಿದ್ದರೂ ಮೊಳೆಗೆ ಸುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
• ಲಭ್ಯತಾ ಹ್ಯೂರಿಸ್ಟಿಕ್ (Availability Heuristic): 1970 ರ ದಶಕದ ಜ್ಞಾನಿ ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಾದ ಅಮೋಸ್ ಟ್ವೆರ್ಸ್ಕಿ ಮತ್ತು ಡೇನಿಯಲ್ ಕಾಹ್ನೆಮನ್ ಅವರು ಇದನ್ನು ಸಂಶೋಧಿಸಿದ್ದಾರೆ. "ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಅಥವಾ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾದರೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟ, ಭಯಾನಕ ಅಥವಾ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದ್ದರೆ, ಜನರು ಒಂದು ಘಟನೆ ನಡೆಯುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ." ಕ್ಯಾಸಿನೋಗಳಲ್ಲಿನ ಗೆಲುವುಗಳು ಹೇಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಸೋಲುಗಳು ಹೇಗೆ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಜನರು ಗೆಲ್ಲುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ಅಂದಾಜು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
• ಇದು ಜನರ ಬಗ್ಗೆ ನಮ್ಮ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಸಹ ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಬಹುದು: "ನೀವು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಮುದಾಯದ ಜನರು ಬಂದೂಕು ಹಾರಿಸುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಸುದ್ದಿ ದೃಶ್ಯಾವಳಿಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಲೇ ಇದ್ದರೆ, ಅದು ಇಡೀ ಸಮುದಾಯದ ಬಗ್ಗೆ ನಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು."
• ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ನಾವು "ತಪ್ಪು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಭಯಪಡುತ್ತೇವೆ." ವಿಮಾನ ಅಪಘಾತಗಳು ಅಥವಾ ಶಾರ್ಕ್ ದಾಳಿಗಳಂತಹ ಅಪರೂಪದ ಘಟನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನಾವು ಚಿಂತಿಸುತ್ತೇವೆ, ಬದಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಆದರೆ ಕಡಿಮೆ ಸ್ಮರಣೀಯವಾದ ಕಾರ್ ಅಪಘಾತಗಳು ಅಥವಾ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌ನಂತಹ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
• ಫ್ರೇಮಿಂಗ್ (Framing): "ಒಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ" ಎಂಬುದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಚಿಂತನೆಯು ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಬಹುದು. "ಶೇಕಡಾ 95 ರಷ್ಟು ಬದುಕುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಐದಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬರು ಸಾಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕಿಂತ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ," ಆದರೂ ಮಾಹಿತಿ ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

ನಂಬಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ:

ಡಾ. ಸುಧೀಂದ್ರ ಎಸ್.ಜಿ. ಅವರು ನಮ್ಮ "ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಮ್ಮ ನಂಬಿಕೆಗಳಿಂದ ಸೀಮಿತಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ" ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾರೆ. "ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕತೆ" ಯು ಜನರನ್ನು ಜ್ಞಾನೋದಯಗೊಳಿಸುವ ಬದಲು, "ತೆರೆದ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಅರಿವಿನ ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು" ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಬದಲು, "ಮೆದುಳಿನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡಿರುವ ಕೆಲವು ನಂಬಿಕೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ತಪ್ಪು ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು" ಜನರನ್ನು ತಪ್ಪುದಾರಿಗೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಅವರು ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ: ನಾವು ನಮ್ಮ ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತೇವೆ ಮತ್ತು ಅವಳನ್ನು ಸಂತೋಷವಾಗಿಡಲು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ "ಅವಳು ನಮ್ಮ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರದ ಯಾರಲ್ಲಾದರೂ ತನ್ನ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರೆ, ನಮ್ಮ ನಂಬಿಕೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಆ ಮಗಳನ್ನೇ ದ್ವೇಷಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ." ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ಅವರು ತಾವು ಎಷ್ಟು ಮೂರ್ಖರಾಗಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ತಮ್ಮ ದೇವರನ್ನು ನಂಬದ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಮದುವೆಯಾದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮಗಳನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸಿದರು, ಆದರೂ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿ ತಾವೇ ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಡಾ. ಸುಧೀಂದ್ರ ಎಸ್.ಜಿ. ಅವರು "ನಮ್ಮ ನಂಬಿಕೆಗಳು ಯಾವಾಗಲೂ ನಮ್ಮ ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬೇಕು" ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಡಾ. ಸುಧೀಂದ್ರ ಎಸ್.ಜಿ. ಅವರು ನಮ್ಮ ಅರಿವಿನ ಮನಸ್ಸುಗಳು "ನಂಬಲಾಗದ ಬೌದ್ಧಿಕ ಸಾಧನೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಗಾಧ ವೈಫಲ್ಯಗಳಿಗೆ" ಸಮರ್ಥವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಾವು "ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಯಾವುದೇ ಜೀವಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕರೆ, ನಾವು ವಾರದ ಪ್ರತಿ ದಿನವೂ ಸರಳವಾದ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಬಹುದು." ಆದಾಗ್ಯೂ, "ನಮ್ಮ ದೋಷದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ನಾವು ಗಮನಹರಿಸಿದರೆ - ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಚಾತುರ್ಯ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿಗೆ ನಾವು ಗೌರವ ನೀಡಿದರೆ - ಯಾವುದೇ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವ ನಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಬಹುತೇಕ ಅನಂತವಾಗಿದೆ" ಎಂದು ಅವರು ಆಶಾವಾದಿಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.